Mámleketimizde ámelge asırılıp atırǵan keń kólemli reformalardıń tiykarǵı negizin insan qádiri, huqıqları hám nızam ústinligin támiyinlew quraydı. Keyingi dáwirde qabıl etilgen jańa nızamlar hám huqıqıy hújjetler tek ǵana mámleketlik basqarıw sistemasın jetilistiriwge emes, al hár bir puqaranıń kúndelikli turmısın jaqsılaw hám isbilermenlik ortalıǵın erkinlestiriwge qaratılǵan.

Jaqında kúshke kirgen nızamshılıqtaǵı eń áhmiyetli ózgerisler nelerden ibarat hám olar jámiyetlik turmısqa qanday tásir etedi? Tómende olardıń eń tiykarǵı baǵdarları hám mazmun-mánisin analiz etemiz.

1. Sociallıq qorǵaw hám puqaralar huqıqlarınıń kepilligi

Jańa nızamlardıń kópshiligi sociallıq mámleket principine tiykarlanǵan. Puqaralardıń sociallıq huqıqların qorǵaw, atap aytqanda, hayal-qızlar, balalar hám xalıqtıń kem támiyinlengen qatlamların qollap-quwatlaw jańa basqıshqa alıp shıǵıldı:

Basım hám zorlıqqa qarsı gúresiw: Hayal-qızlar hám balalar huqıqların isenimli qorǵaw boyınsha jaza ilajları kúsheytildi. Endi shańaraqlıq zorlıq ushın juwapkershilik sózsiz hám qatań.

Miynet huqıqları: Jańa redakciyadaǵı huqıqıy normalar xızmetkerlerdiń jumıs waqtı, miynetine haqı tólew hám nızamsız bosatılıwdan qorǵalıw kepilliklerin jáne de bekkemledi.

2. Ekonomika hám isbilermenlik ushın jańa imkaniyatlar

Isbilermenlik jumısın tártipke salıwshı jańa nızam hújjetleriniń bas ideyası "Bizneske járdemlesiw hám byurokratiyanı azaytıw" bolıp esaplanadı.

Salıq hám bajıxana jeńillikleri: Hadal isbilermenlerdi xoshametlew, salıq tekseriwlerin ápiwayılastırıw hám Sanlı texnologiyalar quralında insan faktorın azaytıw názerde tutılǵan.

Investiciyalıq ortalıq: Sırt el hám jergilikli investorlardıń huqıqları nızam dárejesinde qatań qorǵalıp, múlkke qol qatılmaslıǵı kepillikleri kúsheytildi.

3. Sanlastırıw hám mámleketlik xızmetlerdiń ashıq-aydınlıǵı

Jańa nızam normalarında mámleketlik uyımlardıń jumısın sanlastırıwǵa ayrıqsha itibar berilgen. Bul bolsa korrupciyaǵa qarsı gúresiwdiń eń nátiyjeli quralı bolıp esaplanadı.

Elektron húkimet: Mámleketlik xızmetlerdiń derlik 80% nen aslamı onlayn túrge ótkerilmekte. Puqaralar artıqsha qaǵazpazlıq hám gezeklersiz óz mashqalaların sheshiw imkaniyatına iye bolmaqta.

Ashıq-aydınlıq: Mámleketlik uyımlardıń jámiyet aldındaǵı esap beriwi arttırılıp, qabıl etilip atırǵan qararlardıń jámiyetlik dodalawdan ótiwi májbúriy etip belgilenbekte.

4. Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw

Búgingi kúnde global mashqalaǵa aylanǵan ekologiyalıq máseleler de nızamshılıqtan shette qalmaǵan.

Tábiyatqa jetkerilgen zıyan ushın juwapkershilik: Tereklerdi nızamsız kesiw, suw resurslarınan ısırapgershilik penen paydalanıw hám qorshaǵan ortalıqtı pataslaǵanı ushın járiymalar muǵdarı keskin arttırıldı. "Jasıl mákan" ulıwma milliy joybarın huqıqıy tártipke salıw mexanizmleri engizildi.

Juwmaq ornında Jańadan qabıl etilgen nızamlardıń tiykarǵı mazmun-mánisi — "Insan qádiri ushın" degen iygilikli ideya átirapında birlesedi. Biraq, hár qanday jetik nızam da, eger xalıq onıń mazmunın túsinbese hám kúndelikli turmısta qollanbasa, tek ǵana qaǵazda qalıp ketiwi múmkin. Sonlıqtan, nızamlardıń mazmunın biliw hám olarǵa ámel etiw hár birimizdiń puqaralıq minnetimiz bolıp esaplanadı. Nızamdı biliw — bul óz huqıqlarıńızdı qorǵaw degeni.

Qaraqalpaqstan Respublikası

Hákimshilik sudınıń arxiv baslıǵı                                          E.Bisenov

Qaraqalpaqstan Respublikası

Hákimshilik sudınıń apparatı

Basqarıwshısı                                                                             A.Koshanov