Korrupsiya pútkil insaniyatqa, barlıq jámiyet tiykarlarına, ekonomikalıq rawajlanıwına kesent yetetug‘ın, nızam ústinligin buzatug‘ın hám xalıqtıń mámleket sıyasatına isenimin ádewir páseytiretug‘ın, demokratiyalıq institutlar rawajlanıwına tosqınlıq qılatug‘ın qáwipli qáwip-qáter bolıp, ol jámiyette ádilsizlik, teńsizlik hám xalıqtıń narazılıg‘ın keltirip shıg‘aratug‘ın, sonday-aq mámlekettiń turaqlı rawajlanıw maqsetlerine yerisiw bag‘darındag‘ı rejelerine de ádewir zıyan jetkeredi.

Ullı danıshpan-oyshıl Aristotel aytqanınday, hár qanday mámleket dúzilisine sonday nızam-qag‘ıydaların yeńgiziw kerek, sonıń nátiyjesinde ámeldar shaxslar qıńg‘ır jol menen baylıq artıra almasın. 

Jańa Ózbekstandı korrupsiyadan awlaq, abadan hám ashıq jámiyetke aylantırıw mámleket sıyasatınıń bas maqseti bolıp yesaplanadı. Mámleketimizde keyingi tog‘ız jılda korrupsiyag‘a qarsı gúresiwde kóplegen huqıqıy aktler qabıl yetildi.

Álbette, hár bir nızam jaqsılıqtı kózlep, jaqsı niyetlerde qabıl qılınadı.

Usınday tariyxıy áhemiyetke iye hújjetlerden biri bolıp 2017-jıl 3-yanvar kúni Prezidentimiz tárepinen tastıyıqlang‘an “Korrupsiyag‘a qarsı gúresiw haqqında”g‘ı nızamı boldı. Onda korrupsiyag‘a qarsı gúresiw bag‘darındag‘ı mámleket sıyasatınıń tiykarg‘ı jónelisleri hámde keń kólemli is-ilajlar hám normaları belgilengen.

Mag‘lıwmatlarg‘a kóre, házirgi kúnde dúnyada korrupsiya hám paraxorlıq nátiyjesinde jılına bir trillion dollardan artıq qarjı ózlestiriler yeken. Bul mag‘lıwmat korrupsiya mashqalaları menen shug‘ıllanıwshı “Transparency International” shólkeminiń yesabatlarında kórsetilgen.

Dúnyanıń rawajlang‘an mámleketleri korrupsiyag‘a qarsı gúresiwde awır sharalar qollaw menen bir qatarda, xalıq-ara kólemindegi dástúrlerdi ámelge asırıwda da belsendi qatnasadı.

Mámleketimizdiń alg‘a órlewine tosqınlıq qılıp kiyatırg‘an korrupsiyanı saplastırıw jolında g‘ayratlı qádemler taslanbaqta. Yeń áhemiyetlisi, xalqımız huqıqtı qorg‘aw organları menen birgelikte korrupsiyag‘a qarsı ayawsız gúres alıp barıp, tásirli jámiyetshilik baqlawın basqıshpa-basqısh ornatpaqta.

“Transparency International” xalıq-ara shólkeminiń “Korrupsiyanı qabıl yetiw indeksi” reytingine kóre, Ózbekstan sońg‘ı jıllarda orta aziyada tez súwretlerde sawalıp baratırg‘an mámleketler qatarında tán alıng‘an.

Dúnyada sonday mámleketler bar, olarda para alıw “jámiyetshilik ádep-ikramlılıq kóz qarasına tuwrı kelmeydi”, degen prinsip qáliplesken. Mısalı, Daniya hám Finlyandiya mámleketlerinde usınday túsinik qáliplesken.

Yaponlar da, qıtaylıqlar da, singapurlıqlar da xalıqtıń káypiyatın saqlap qalıw, qádriyatlardı bekkemlew, watan súyiwshilik ideologiyasın xalıq miyine sińdiriw arqalı milliy alg‘a órlewlerge yerisken.

Bizler de bul jarıq jollardan barıwg‘a ılayıqpız. Sebebi, yerkinlik hám ol jaratıp atırg‘an bay imkaniyatlardan tolıq paydalanıw — Ózbekstanda korrupsiya mashqalasın sheshiwde tıg‘ız baylanıslı ómirlik protsess.

Ayrım rawajlang‘an mámleketlerdiń jınayat nızamshılıg‘ına názer salatug‘ın bolsaq, olarda korrupsiya menen baylanıslı jınayatlar ushın jaza sharaları keskin awırlastırılg‘anlıg‘ın, bunday jınayattı islegenlerge juwapkershilikke hám jazag‘a tartıw múddetiniń ótiwlerin qollanbaslıg‘ın, sonday-aq olarg‘a hesh qanday jeńillik qollanbaslıg‘ın, bunday jınayatlar ushın sud tárepinen tayınlang‘an jazalar tolıq óteliwin kóriwimiz múmkin.

Korrupsiyag‘a qarsı gúresiw boyınsha ideal metodikalar oylap tabılmag‘anlıg‘ı sebepli, kópshilik mámleketlerde hár qıylı, tiykarınan úsh túrdegi yag‘nıy:

juwapkershilikti awırlastırıw,

profilaktika islerin alıp barıw, ámeldar shaxslardı ózlerine awdarıp alıw hám paraxorlıq faktlerin anıqlaw mexanizmlerin jaratıw, ámeldarlardıń tabısların hám qárejetlerin baqlap barıw, mápler qarama-qarsılıg‘ı faktlerin anıqlaw hám olardıń aldın alıw,

nızamlarda korrupsiya menen baylanıslı háreketlerdi islewdi ádewir qıyınlastıratug‘ın normalardı jaratıw (mısalı, normativlik aktlerdiń hámmesin korrupsiyaga qarsı ekspertizadan ótkeriw, ámeldarlardı turaqlı ráwishte rotatsiya qılıp turıw ámeliyatın yeńgiziw) kórinisindegi jandasıwlardı kóriwimiz múmkin.

Sonlıqtan, milliy jınayıy nızamshılıg‘ımızda korrupsiyag‘a baylanıslı jınayatlar ushın yag‘nıy, ózlestiriw yamasa rastrata qılıw jolı menen talan-taraj yetiw yaki aldawshılıq jınayatların lawazım dárejesinen yamasa xızmet wákilliginen paydalanıp islegenlik ushın hámde para alıw, para beriw hám para alıw-beriwde dáldalshılıq qılıw jınayatları ushın jaza sharaların keskin kúsheytiriliwi kerek.

Sonday-aq, Jınayat kodeksine usı túrdegi jınayatlardı islegen shaxslardı jazanı ótewden múddetinen aldın shártli túrde azat yetpew hám jazasın jeńillirek jaza menen almastırmaw hámde olarg‘a qarata juwapkershilikke tartıw múddetiniń ótip ketkenligine baylanıslı jınayat ushın juwapkershilikten hám jazanı orınlaw múddeti ótip ketkenligine baylanıslı jazadan azat yetiwdi qollanbaw haqqında tiyisli ózgeris hám qosımshalar kiritiliwi lazım.

Juwmaqlap aytqanda, korrupsiyag‘a qarsı gúresiwdi tolıq, sıpatlı, talap dárejesinde ámelge asırsaq g‘ana, jámiyetimiz rawajı misli kórilmegen dárejede alg‘a órleydi.

Korrupsiyadan awlaq, nızam ústinligi támiyinlengen huqıqıy demokratiyalıq mámleket qurıwda hár birimiz óz úlesimizdi qosıwımız kerek. Sebebi, korrupsiyag‘a qarsı gúresiw hár bir hadal hújdanlı insannıń, demokratiyalıq jámiyet hám mámlekettiń ádiwli wazıypası yekenligin hámmemiz túsinip jetiwimiz kerek.

Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń

bas konsultantı Jeńis Allaniyazov