Mápler soqlıǵısıwı - bul shaxstıń jeke mápleri onıń óz xızmet wazıypaların orınlawına tásir etetuǵın yamasa tásir etiwi múmkin bolǵan, sonday-aq, puqaralardıń, shólkemlerdiń, jámiyettiń, mámlekettiń jeke mápleri menen huqıqları, nızamlı mápleri arasında soqlıǵısıw payda bolǵan yamasa payda bolıwı múmkin bolǵan jaǵday. Sud sistemasında bunday jaǵday sudyalardıń bir táreplemeliligi, qarar qabıl etiwde sırtqı faktorlardıń tásiri yamasa xızmet dárejesinen jeke maqsetlerde paydalanıw kórinisinde bolıwı múmkin.

Sud sistemasında mápler soqlıǵısıwı tómendegi kɵrinislerde bolıwı múmkin:

• Sudyanıń yamasa sud sisteması xızmetkeriniń islerdi kɵrip shıǵıwda obektivlik hám qalıslıqqa tásir etiwi múmkin bolǵan jeke mápleriniń bar ekenligi (mısalı, process tárepleriniń biri menen tuwısqanlıq, finanslıq yamasa basqa baylanısları).
• Sud iskerliginde qadaǵalaw hám ashıq-aydınlıq mexanizmleriniń joqlıǵı yamasa jeterli emesligi, bul bolsa óz mápine paydalanıw ushın imkániyatlar jaratadı.
• Sud sisteması xızmetkerleriniń mápler soqlıǵısıwın qadaǵan etiwshi normalardan jeterli dárejede xabardar emesligi yamasa huqıqıy mádeniyatınıń tómenligi.
• Institucionallıq mexanizmlerdiń tómenligi, yaǵnıy,ádep-ikramlıq komissiyalarınıń jeterli emesligi yamasa mápler soqlıǵısıwın tekseriwdiń nátiyjeli proceduralarınıń joqlıǵı.

Ɵzbekstanda mápler soqlıǵısıwı máselelerin tártipke salıw "Mápler soqlıǵısıwı haqqında"ǵı Nızam (WRQ-931-san, 5-iyun 2024-jıl) tiykarında ámelge asırılmaqta. Sud sistemasında qollanılıwı múmkin bolǵan ayırım sharalar:

1. Ádep-ikramlılıq komissiyaların dúziw. Olar múmkin bolǵan yamasa anıqlanǵan mápler soqlıǵısıwı jaǵdayların analizlep, olardı saplastırıw ilájların kɵredi. Komissiyalar múmkin bolǵan mápler soqlıǵısıwı máselelerin turaqlı túrde (mısalı, yarım jılda bir márte) kórip shıǵıwı hám kórilgen ilájlardıń nátiyjeliligin bahalawı kerek.
2. Mápler soqlıǵısıwı jaǵdayları reestrin júrgiziw. Oǵan málim etilgen, anıqlanǵan hám tártipke salınǵan jaǵdaylar haqqındaǵı maǵlıwmatlar kirgiziledi. Bul dinamikanı baqlap barıw hám sistemalı ilájlar kóriw imkániyatın beredi.

3.Mápler soqlıǵısıwına iye bolǵan shaxslardı qarar qabıl etiw processinen shetletiw tártip-qaǵıydaları. Mısalı, sudyanı yamasa basqa xızmetkerdi, eger onıń jeke mápleri obektivlikke tásir etiwi múmkin dep esaplawǵa tiykar bolsa, iske qatnasıwdan bas tartıw.

Sonday-aq, iske baylanıslı málimleme yamasa hújjetlerden paydalanıwdı sheklew múmkin.

4. Lawazımǵa tayınlawda hám xızmet dawamında mápler soqlıǵısıwın tekseriw. Oǵan itimallı kelispewshilikler haqqındaǵı deklaraciyalardı talqılaw, maǵlıwmatlar bazaları arqalı tekseriw kirgiziliwi múmkin.
5. Sud-huqıq sisteması xızmetkerlerin oqıtıw hám huqıqıy sawatlılıǵın arttırıw. Mápler soqlıǵısıwı tarawında ádep-ikramlılıq, huqıq hám minnetler boyınsha turaqlı treningler huqıqbuzarlıqlarǵa shıdamsızlıq mádeniyatın qáliplestiriwge járdem beredi.
6. Qadaǵalawdı avtomatlastırıw ushın elektron sistemalardan paydalanıw. Mısalı, "E-anticor.uz" platforması hám oǵan baylanıslı moduller maǵlıwmatlardı analizlew arqalı mápler soqlıǵısıwın anıqlawda járdem beriwi múmkin.
7. Mápler soqlıǵısıwı jaǵdayları haqqında xabardar etiwdi xoshametlew. Ayırım jaǵdaylarda nızambuzıwshılıqtı anıqlawǵa járdem bergen shaxslar sıylıq alıwı múmkin (mısalı, ayıpker shaxsqa salınǵan járiymanıń bir bɵlegi esabınan).

8.Mápler soqlıǵısıwı haqqındaǵı normalardı buzǵanlıǵı ushın juwapkershilik. Nızamshılıqta talaplarǵa ámel etpew jaǵdayları ushın sankciyalar, sonıń ishinde, járiymalar belgilengen.

9. Mápler soqlıǵısıwınıń aldın alıw hám saplastırıw ilájları haqqında xalıqtı xabardar etiw. Bul ashıq-aydınlıqtı hám jámiyettiń sud sistemasına bolǵan isenimin arttıradı.

Qaraqalpaqstan Respublikası

hákimshilik sudınıń sudya aǵa járdemshisi                                 Z.Raimova