Manfaatlar to‘qnashuvi - bu shaxsning shaxsiy manfaatlari uning o‘z xizmat vazifalarini bajarishiga ta’sir ko‘rsatadigan yoki ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan, shuningdek, fuqarolarning, tashkilotlarning, jamiyatning, davlatning shaxsiy manfaatlari bilan huquqlari, qonuniy manfaatlari o‘rtasida to‘qnashuv yuzaga kelgan yoki yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan vaziyat. Sud tizimida bunday holat sudyalarning biryoqlamaligi, qaror qabul qilishda tashqi omillar ta’siri yoki xizmat mavqeidan shaxsiy maqsadlarda foydalanish ko‘rinishida bo‘lishi mumkin.

Sud tizimida manfaatlar to‘qnashuvi quyidagi ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin:

• Sudyaning yoki sud tizimi xodimining ishlarni ko‘rib chiqishda xolislik va beg‘arazlikka ta’sir etishi mumkin bo‘lgan shaxsiy manfaatlarining mavjudligi (masalan, jarayon taraflaridan biri bilan qarindoshlik, moliyaviy yoki boshqa aloqalari).
• Sud faoliyatida nazorat va shaffoflik mexanizmlarining yo‘qligi yoki yetarli emasligi, bu esa o‘z manfaati yo‘lida foydalanish uchun imkoniyatlar yaratadi.
• Sud tizimi xodimlarining manfaatlar to‘qnashuvini taqiqlovchi normalardan yetarli darajada xabardor emasligi yoki huquqiy madaniyatining pastligi.
• Institutsional mexanizmlarning sustligi, ya’ni,axloqiy komissiyalarning yetarli emasligi yoki manfaatlar to‘qnashuvini tekshirishning samarali protseduralarining yo‘qligi.

O‘zbekistonda manfaatlar to‘qnashuvi masalalarini tartibga solish "Manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risida"gi Qonun (O‘RQ-931-son, 2024-yil 5-iyun) asosida amalga oshirilmoqda. Sud tizimida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan ayrim choralar:

1.Odob-axloq komissiyalarini tuzish. Ular mumkin bo‘lgan yoki aniqlangan manfaatlar to‘qnashuvi holatlarini tahlil qilib, ularni bartaraf etish choralarini ko‘radi. Komissiyalar mumkin bo‘lgan manfaatlar to‘qnashuvi masalalarini muntazam ravishda (masalan, yarim yilda bir marta) ko‘rib chiqishi va ko‘rilgan choralarning samaradorligini baholashi kerak.

2. Manfaatlar to‘qnashuvi holatlari reyestrini yuritish. Unga ma’lum qilingan, aniqlangan va tartibga solingan holatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar kiritiladi. Bu dinamikani kuzatib borish va tizimli choralar ko‘rish imkonini beradi.
3. Manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lgan shaxslarni qaror qabul qilish jarayonidan chetlatish tartib-taomillari. Masalan, sudyani yoki boshqa xodimni, agar uning shaxsiy manfaatlari xolislikka ta’sir etishi mumkin deb hisoblashga asos bo‘lsa, ishda ishtirok etishdan bosh tortish.

Shuningdek, ishga oid axborot yoki hujjatlardan foydalanishni cheklash mumkin.

4. Lavozimga tayinlashda va xizmat davomida manfaatlar to‘qnashishini tekshirish. Unga ehtimoliy nizolar to‘g‘risidagi deklaratsiyalarni tahlil qilish, ma’lumotlar bazalari orqali tekshirish kiritilishi mumkin.
5. Sud-huquq tizimi xodimlarini o‘qitish va huquqiy savodxonligini oshirish. Manfaatlar to‘qnashuvi sohasida axloq-odob, huquq va majburiyatlar bo‘yicha muntazam treninglar huquqbuzarliklarga nisbatan murosasizlik madaniyatini shakllantirishga yordam beradi.
6. Nazoratni avtomatlashtirish uchun elektron tizimlardan foydalanish. Masalan, "E-anticor.uz" platformasi va unga bog‘liq modullar ma’lumotlarni tahlil qilish orqali manfaatlar to‘qnashuvini aniqlashda yordam berishi mumkin.
7. Manfaatlar to‘qnashuvi holatlari haqida xabardor qilishni rag‘batlantirish. Ayrim hollarda qonunbuzarlikni aniqlashga yordam bergan shaxslar mukofot olishi mumkin (masalan, aybdor shaxsga solingan jarimaning bir qismi hisobidan).
8. Manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risidagi normalarni buzganlik uchun javobgarlik. Qonunchilikda talablarga rioya qilmaslik holatlari uchun sanksiyalar, shu jumladan, jarimalar belgilangan.
9. Manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish va bartaraf etish choralari to‘g‘risida aholini xabardor qilish. Bu shaffoflikni va jamiyatning sud tizimiga bo‘lgan ishonchini oshiradi.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi

ma’muriy sudning sudya katta yordamchisi                               Z.Raimova