Bugungi kunda ko'plab ota-onalar kun bo'yi ishda bo'lib, bolalarini nazoratisiz qoldirib ketmoqda. Ba'zilari qo'shniga yoki qarindoshga topshirib ketadi, ba'zilari esa hech kimga topshirmaydi. Bola ko'chada, bozorda, transport vositalarida yolg'iz qolib ketadi. Ko'rinishda bu oddiy holat bo'lib tuyulsa-da, aslida bu nafaqat xavfli, balki qonuniy javobgarlik ham keltirib chiqarishi mumkin bo'lgan muammodir.

Ushbu maqolada biz ota-ona nazoratisiz qolayotgan bolalar bilan bog'liq huquqiy xavflarni oddiy tilda tushuntirib beramiz va O'zbekiston qonunchiligi bu borada nima deyishini ko'rib chiqamiz.

O'zbekistonda har yili minglab bola nazoratisiz holda ko'chalarda, bozor atroflarida, hovlilarda va jamoat joylarida topiladi. Bolalar komissiyasi va ichki ishlar organlari ma'lumotlariga ko'ra, voyaga yetmaganlar ishtirokidagi huquqbuzarlik va avariyalar ko'p hollarda aynan ota-ona nazoratining yo'qligi tufayli yuz beradi.

Kichik yoshdagi bola ko'chada yolg'iz yurishi, begonalar bilan gaplashishi, transport vositalari orasida chopib yurishi — bularning barchasi hayoti uchun to'g'ridan to'g'ri xavf hisoblanadi. Bundan tashqari, bu holat jinoyatchilar uchun ham qulay sharoit yaratadi.

O'zbekiston Respublikasining Oila kodeksi 73-moddasiga ko'ra, bolani tarbiyalash, uning xavfsizligini ta'minlash va rivojlanishi uchun g'amxo'rlik qilish ota-onaning asosiy vazifasi hisoblanadi. Bu vazifani bajarmaslik turli huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

ÓzRes MJtK 47-moddasiga asosan, ota-onalar yoki ularning o'rnini bosuvchi shaxslar tomonidan voyaga yetmagan bolalarni tarbiyalash va ularga ta'lim berish borasidagi majburiyatlarni bajarmaslik jarima bilan jazolanadi. Xuddi shunday huquqbuzarlik takroran sodir etilsa, jarima miqdori yanada oshiriladi.

ÓzRes MJtK 47¹-modda: Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalar  haqidagi ma'lumotlarni xabar qilmaslik Bu modda asosan mansabdor shaxslarga — ya'ni bolalar muassasasi rahbarlari yoki mahalla (fuqarolar yig'ini) mas'ullariga qaratilgan. Agar ular o'z hududida yoki muassasasida ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolani ko'rib, bu haqda vasiylik va homiylik organiga xabar bermasa, qonuniy javobgarlikka tortiladilar.

Shu bilan birga, agar ular bunday bolalar haqida ataylab noto'g'ri ma'lumot bersa — masalan, bolaning ahvolini yashirishga harakat qilsa — bu ham xuddi shu modda asosida jazolanadi. Jarima mansabdor shaxsga eng kam ish haqining 3 baravaridan 7 baravarigacha bo'lgan miqdorda belgilanadi.

Manba: O'zbekiston Respublikasi Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi, 47¹-modda (lex.uz rasmiy bazasi).

ÓzRes MJtK 47²-modda: Ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarni joylashtirishda qonunchilik talablarini buzish Bu modda ota-ona qaramog'idan mahrum bo'lgan bolalarni yangi oilaga yoki davlat muassasasiga joylashtirish jarayonini tartibga soladi. Bolani oilaga tarbiyaga (patronat), farzandlikka berishda, ularga vasiylik (homiylik) belgilashda yoxud ularni tegishli davlat muassasasiga joylashtirishda qonun hujjatlari talablarini buzish javobgarlikka sabab bo'ladi.

Jarima miqdori: fuqarolarga — eng kam ish haqining 2 baravaridan 5 baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa — 3 baravaridan 7 baravarigacha.

Manba: O'zbekiston Respublikasi Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksi, 47²-modda (ejarima.uz va lex.uz rasmiy bazalari).

Ko'pchilik ota-onalar "bolam bir soat yolg'iz o'tirib tursa nima bo'pti" deb o'ylaydi. Ammo qonun bunday qaramashni qabul qilmaydi. Ayniqsa, agar bola bu vaqt ichida qandaydir zarar ko'rsa, jinoyat sodir etsa yoki biror xavfli holatga tushib qolsa, ota-ona to'liq javobgar bo'ladi.

ÓzRes MJtKning 47¹ va 47²-moddalar esa nafaqat ota-onalarga, balki jamiyatdagi barcha mas'ul shaxslarga — mahalla faollariga, maktab direktorlariga, bolalar uylari xodimlariga ham tegishli. Ular ota-ona qaramog'isiz qolgan bolani ko'rib, jim o'tib ketsalar, qonun oldida javob berishlari shart.

Demak, bu moddalar jamiyatdagi har bir fuqaroning bola xavfsizligiga mas'uliyatini belgilaydi. Bu faqat qog'oz ustida turgan qoida emas, balki bolani himoya qilishning amaliy mexanizmi.

Eng avvalo, ota-onalar farzandlarining yoshi va etukligini hisobga olgan holda ularni nazorat ostida saqlashlari lozim. 10 yoshga to'lmagan bola hech qachon yolg'iz qoldirilmasligi kerak. 10-14 yoshdagi bolani ham uzoq muddatga nazoratisiz qoldirish xavflidir.

Ikkinchidan, mahalla va maktab hamkorligi kuchaytirilishi kerak. Ko'chalarda yolg'iz yurgan bolalarni mahalla faollari, maktab xodimlari va qo'shnilar zudlik bilan tegishli organlarga xabar berishi zarur. Bu nafaqat fuqarolik burchi, balki qonuniy majburiyatdir.

Uchinchidan, davlat tomonidan ham qo'llab-quvvatlash mexanizmlari rivojlantirilishi lozim — ish vaqtidagi bolalar bog'chalari, maktabdan keyingi nazorat dasturlari, qo'shimcha o'quv markazlari shular jumlasiga kiradi.

Va nihoyat, ota-onalar o'zlarining huquqiy javobgarligidan xabardor bo'lishlari kerak. Bola xavfsizligi — bu faqat sevgi masalasi emas, bu qonuniy majburiyatdir.

Xulosa qilib aytganda Ota-ona nazoratisiz qolayotgan bolalar muammosi O'zbekistonda dolzarb ijtimoiy va huquqiy masala bo'lib qolmoqda. O'zbekiston Respublikasining Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksining 47¹ va 47²-moddalari bu sohadagi mas'uliyatni aniq belgilab qo'ygan. Bu moddalar nafaqat ota-onalarga, balki jamiyatdagi barcha mas'ul shaxslarga tegishli.

Bola — jamiyatning eng zaif va himoyasiz a'zosi. Uning xavfsizligi faqat qonun kuchiga emas, balki har bir fuqaroning vijdoniga va mas'uliyat hissiga bog'liq. Qonunni bilish va unga amal qilish — bu eng avvalo bolalarimizning sog'-omon kelajagi uchun qilingan ishdir.

Jinoyat ishlari bóyicha
Bózatov tuman sudi raisi                                                  Z.Ayapova