Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari rivojlangan davrda giyohvandlik vositalarining noqonuniy savdosi tobora murakkab tus olmoqda. Ayniqsa, sintetik narkotiklarning internet, messenjerlar va ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatilishi bu illatning yangi va xavfli ko‘rinishlariga sabab bo‘lmoqda. Shu bois giyohvandlikka qarshi kurash endilikda faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi emas, balki butun jamiyatning umumiy mas’uliyatiga aylanmoqda.

O‘zbekiston Respublikasida ham giyohvandlikka qarshi kurash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. Mamlakatimizda bu masalaga nafaqat jinoyatchilikka qarshi kurash, balki sog‘lom, xavfsiz va ma’naviy barkamol jamiyatni shakllantirishning muhim omili sifatida yondashilmoqda. Buning zamirida davlatimiz rahbarining qat’iy siyosiy irodasi va uzoqni ko‘zlagan strategik tashabbuslari yotadi.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 270-276-moddalarini o‘z ichiga olgan XIX bobi “Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlar” deb nomlanib, buning uchun qat’iy jazo choralari belgilangan.

Giyohvandlik vositalari bilan bog‘liq jinoyatlarda reabilitatsiya — jazolashdan ko‘ra ko‘proq qaramlikdan xalos etish, psixologik qo‘llab-quvvatlash va jamiyatga ijtimoiy moslashtirishga qaratilgan kompleks jarayondir. Bu jarayon tibbiy, psixologik va ijtimoiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Quyida reabilitatsiyaning asosiy jihatlari keltirilgan:

1. 1. Majburiy va ixtiyoriy davolash (JK 96-modda)O‘zbekiston qonunchiligiga ko‘ra, giyohvandlik yoki zaharvandlikka yo‘liqqan shaxslar uchun majburiy davolash choralari qo‘llanilishi mumkin. Narkologik ekspertiza natijalariga ko'ra jinoyat ishi qo‘zg‘atilganda ayblanuvchining qaramlik darajasi o'rganiladi. Majburiy davolash faqat Sud hukmiga binoan, shaxs jazoni o‘tash joylarida yoki maxsus tibbiy muassasalarda majburiy davolanishdan o‘tishi shart.
2. Tibbiy-psixologik reablitatsiya Fizik qaramlikdan qutulgandan so‘ng, insonning ruhiy holatini tiklash talab etiladi.

Detoksikatsiya: Organizmda qolgan zaharli moddalarni tozalash.

Psixokorrektsiya: Qaramlikka sabab bo‘lgan ruhiy omillarni aniqlash va shaxsni sog‘lom turmush tarziga tayyorlash.

3. Ijtimoiy moslashuv va reablitatsiya Mahkum jazoni o‘tab bo‘lgach yoki tibbiy muassasadan chiqqandan so‘ng jamiyatga qaytish qiyinchiliklariga duch keladi. Shu bois fuqoraning bandlikni ta’minlash maqsadida ishga joylashtirish kvotalar asosida olib boriladi.

Giyohvandlik vositalari, ularning analoglari yoki psixotrop moddalarni qonunga xilof ravishda tayyorlash, saqlash, o‘tkazish bilan bog‘liq jinoyatlarda aybdor deb topilgan shaxsga nisbatan sud tomonidan majburiy davolash choralari tayinlanishi Agar shaxs giyohvandlik jinoyati uchun ozodlikdan mahrum etish jazosiga hukm qilingan bo‘lsa va unga majburiy davolash tayinlangan bo‘lsa, u jazoni o‘tash muassasalarida (maxsus tibbiy bo‘limlarda) davolash kursini o‘taydi. Bu jarayon jazoni o‘tash va aqliy/ruhiy holatni barqarorlashtirishni birlashtiradi. JKning  tegishli moddalariga ko‘ra (masalan, giyohvandlik vositalarini qonunga xilof ravishda o‘tkazishdan boshqa holatlar, ya'ni oz miqdorda saqlash), agar shaxs o‘z ixtiyori bilan giyohvandlik vositalarini topshirsa va moddani iste'mol qilishni tashlab, davolansa, jinoiy javobgarlikdan ozod etilishi mumkin. Ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazo (masalan, jarima yoki axloq tuzatish ishlari) tayinlangan mahkumlarga ham jazo muddatida majburiy narkologik davolanish majburiyati yuklanadi.

Davolash choralari nafaqat jazo muddatini o‘tash, balki shaxsning ruhiy va jismoniy qaramlikdan qutilishi, jamiyatga sog‘lom inson sifatida qaytishini maqsad qiladi.

Jinoyat ishlari bóyicha

Bózatov tuman sudi raisi                                                                                       Z.Ayapova